Ayrıca geçmişten günümüze farklı ışıkları bir arada yansıtmasından dolayı, gündüz gerdanlık gece mezarlık olarak tanımlanan Mardin, kaleler ve camiler kenti olarak da adlandırılır. Geniş bir vadide yekpare taşlardan binalarıyla hayrete düşüren, 1000 x 500 m2’lik bir antik kent Derik- Fittar Harabeleri, ortalama 1500 m. yükseklikte bir tepede, Hamdani Abdullah bin Hamdan tarafından 10. yy.da yaptırılan,

Artuklu dönemi yapısı olan cami, kentin en eski ve büyük camisidir. Kitabesine 1200 yılında Artuklu hükümdarı Hüsamettin Yavlak Aslan tarafından inşasına başlanıp 1204’te kardeşi Artuk Aslan tarafından bitirilen cami, sarımtırak kesme taş ve tuğla ile yapılmıştır. Caminin mimarisi ile taş ve ahşap işçiliği son derece ilgi çekicidir.

İlçeye 5 km uzaklıktaki  Süryani köyü son yıllarda terk edilmiş gibidir.  Zaman zaman ziyaret edilen köyün taş evleri, konakları, 7. yy. Süryani Ortodoksların Mor Yuhannon Kilisesi, Protestan ve Katolik üç kilisesi ve 3 km uzaklıkta, 6.yy. Mor Abay Manastırı, 4 km uzaklıkta Mor Theodute adlı gezgin keşişin Mısır’dan getirdiği kutsal emanetlerin üzerine kurulduğu, baş ağrılarına

Süryani, Ermeni ve Keldanilere ait 6 kiliseden biri olan yapı, kent merkezinde, 10 taş sütun üzerine inşa edilen oldukça sade bir yapıdır. 420 yılında yapılan kilisenin farklı geometrik taşlarla süslenen mihrabı oldukça dikkat çekicidir. İlçededi diğer kiliseler 1650 onarılan Surp Kevork Ermeni Kilisesi de ( Dera Sor Kilisesi ) hem ibadet hem eğitim amaçlı iki

İlçe merkezinde “U” şeklindeki kilisenin mimarisi, yüksek tavanı ve mihrabı ile koro balkonu oldukça dikkat çekmektedir.

Derik’in batısında Derinsu Köyü’nde doğal yollarla oluşan mağarada bir de yeraltı gölü bulunduğu için Denizsu denilen derinliği bilinmeyen mağara, 15 m yüksekliğinde ve  2000 m2 genişliğindedir.