Sur- Sülüklü Han (Kazancılar Hanı)
İlçe merkezinde yer alan ve adını avlusundaki kuyuda bulunan tedavi amaçlı kullanılan sülüklerden alan Sülüklü Han’ı 1683 yılına Hanilioğlu Mahmut Çelebi ve onun kız kardeşi Atike Hatun tarafından yaptırılmıştır.
Kazancılar Hanı olarak da bilinen yapı, yöreye özgü siyah bazalt taştan yapılmıştır.
Üç katlı her katında 10 oda olan Sülüklü Han, han mimarisi ve bölümlerine bağlı kalınarak yapılmıştır.
Han halen kafeterya ve restaurant olarak hizmet vermektedir.
Kentte ziyaret edilmesi gereken yerlerin başında gelen hanın rampalarına da dikkat etmek gerekir.
Diyarbakır- Hasan Paşa Hanı
Mimarisi ile kentin en ilgi çekici yapılarından Hasan Paşa Han, 1572-1575 yıllarında, klasik Osmanlı mimari tarzında iki katlı, çok sayıda odalı hanın en dikkat çekici yerleri yapının her yerinde karşımıza çıkan sütunları ve kubbeli şadırvanı denilebilir.
Eskiden beri kentin ticari hayatını geliştirmek için ticaret yolu üzerinde yapılan han halen kafe ve dükkanlarıyla hizmet vermektedir.
Diyarbakır- Sur- Hüsrev Paşa (Deliller (Rehber)) Hanı
Diyarbakır , Sur içinde Mardin Kapısı yakınında,1527 yılında, Diyarbakır’ın ikinci Osmanlı valisi Hüsrev Paşa tarafından inşa ettirilen yapı, iki renkli -siyah bazalt ve kalker- kesme taştan, iki katlı- odalar ve ahır– olarak halkı hacca götüren rehberler- deliller ve hacılar için yaptırılmıştır.
Geniş bir alana yayılan siyah ve beyaz mozaik taşlarla süslenen hanın ortasında içinde şadırvanlı kare bir avlu, avlunun etrafında iki katlı ve revaklı geçişlerin arkasında han odaları yer almaktaydı.
Daha sonra yine bu kısma deve ve atların gecelediği, yaklaşık 6m -7 m yüksekliğinde bir ahır da ilave edilmişti.
Tek sıra halinde dizili pencerelerle içerisi aydınlatılan ahır ile depo hanın ikinci kısımda yer almaktadır.
Bir zamanlar hacca gidenlerin konakladıkları hanın dış kısmının bir tarafı dükkânlarla çevrilidir. Hana dışarıdan bakıldığında, ahır kısmı tek katlı, odaların yer aldığı ana bölüm çift kat olarak yükselmektedir.
Yapı halen Vakıflar Genel Müdürlüğü’nün yardımları ile 1984 yılında düzenmiş ve 49 odalı ve 120 yataklı otel olarak kullanılmaktadır.
Halen deliller hanı olarak adlandırılan yapı kentin önemli sembollerinden biridir.
Sur-Bakırcılar Çarşısı
Melik Ahmet Caddesi üzerinde, bakır malzeme ile el yapımı yüzlerce çeşit kazan, fincan, bardak, tencere vb. yapılan Cemil Paşa Konağı ile Hasan Paşa Hanı arasındaki Diyarbakır Bakırcılar Çarşısı’nda zamanın nasıl geçtiği anlaşılmaz.
Çarşıda sadece el işlerine tanıklık edilmez aynı zamanda geçmişten günüme bir sanatın evreleri, insanlara etkileri de görülür.
Sur- Yanık Çarşı
Kentin en eski alışveriş merkezi Yanık Çarşı’da 400’den fazla dükkan bulunmaktadır. Çarşıyı gezmek hem keyifli zaman geçirmek hem uygun fiyata alışveriş yapmak hem de aranılan-yöresel giysiler, çeşit çeşit tekstil ürünleri, el yapımı bakır ürünler, takılar vb- her şeyi bir arada bulmak kolaylığını sağlar.
Sipahiler (Aşefçiler) Çarşısı
Yöresel ürünler satın almak için ilk ziyaret edilmesi gereken yerlerin başında gelen çarşıda çok çeşitli şifalı ot, yöresel yiyecekler, kaliteli ipek kumaşlar ve kıyafetler, rengarenk el yapımı sanat ürünleri yüzlerce yıllık taş mimarili dükkanlarda bulunabilir.
Diyarbakır- Devegeçidi Köprüsü
Kent merkezine 20 km uzaklıkta, 1218 yılında Artukoğulları’ndan Melik Salih Nasıreddin Mahmud zamanında, Ergani yolunda, Dicle Nehri- Devegeçidi Suyu üzerinde yapılmıştır.
Sivri kemerli, yedi gözlü, üzerinde üç kitabe bulunan köprü, kesme bazalt taştan yapılmıştır. Zamanla çok çeşitli onarımlar geçiren köprüyü halen inşa edildiği yerde görmek mümkündür.
Sur ya da Silvan- On Gözlü Köprü (Dicle, Mervani) Köprüsü
Kent merkezi, Mardin Kapıya yakın, Kırklar Dağı eteğinde, Dicle Nehri üzerinde bulunan köprü için farklı yapım tarihleri düşünülse de asıl görüş 515 yılında I. Anastasias döneminde yapıldığı yönündedir. Köprü daha sonra 742-743 yılları arasında Emevi Halifesi Hişam tarafından onarılmıştır.
On gözlü köprünün ilk beş gözü 5,45 m -6,24 m sonraki gözler 9,69 m-10,20 m arasındadır. 172m -178 m uzunluğunda, 7m -8 m genişliğindeki köprü, kireç harçlı moloz ve kesme taş (bazalt) ile farklı tekniklerde yapılmıştır. Köprü, 1065 yılında da Kürt Mervaniler onardığı için halen bu adla da anılmaktadır.