Diyarbakır- Surp Giragos Ermeni Ortodoks Kilisesi
Ortadoğu’daki en büyük Ermeni kilisesi olarak kabul edilen, Ermeni Apostolik Kilisesi’nin yapımı tam bilinemeyen kilisenin, Artuklular zamanında ve mimarisinden 1517 değişikliğe uğrayan kalın kesme taştan yapılan taş oymacığı ile dikkat çekmektedir.
1880 yılında geçirdiği çeşitli yangınlarla zarar gören kiliseye daha sonra onarımlar sırasında bazı eklemeler de yapılmıştır.
2011 yılındaki son onarımla yapıya eklenen horanlarla kilise dünyada tek yedi horanlı (sunak) Ermeni Kilisesi olarak üç bin kişinin ibadet edebileceği bir yapıya dönüştürülmüştür.
Yine yapının yanında bulunan Surp Hagop Şapeli de bu onarımlar sırasında kiliseye eklenmiş önemli bölümlerdendir.
Kilise zaman içinde faklı amaçlarla- depo, karargâh, vb.– kullanılsa da Ermeni Cemaati tarafından onarılarak asıl işlevine kavuşturulmuştur.
Diyarbakır- Saint George Kilisesi
İçkale’ de yer alan kesin yapım tarihi tam olarak saptanamasa da MS 2 yy. da yapıldığı varsayılan Artuklular zamanında değişikliğe uğrayan kilise kentin en önemli dini mekanlarından biriydi.
Diyarbakır- Ermeni Protestan Kilisesi
Yapım tarihi tam olarak bilinmeyen Muallâk Sokak, Mardin Kapı yakınındaki kilisenin mimarisi diğer kilise örneklerinden farklıdır.
Kapalı Yunan haç planındaki yapının özgün mimarisine bağlı kalınarak 2008 yılında Diyarbakır Vakıflar Bölge Müdürlüğü tarafından onarılmıştır.
Yapı halen eğitim merkezi olarak kullanılmaktadır.
Diyarbakır- Meryem Ana Süryani Kadim Kilisesi
Süryani Ortodoks- Yakubi- mezhebine ait olan kilisenin eski bir güneş tapınağı mabedinin üzerine 3. yy. da inşa edildiği varsayılmaktadır.
Bir çok kez çeşitli nedenlerle- yangın, savaş vb.-tahrip olan ve zaman zaman onarılan kilise, yapılar topluluğu –kilise, patrikhane, kütüphane, lojmanlar- şeklinde üç avlulu olarak düzenlenmiştir.
İçinde tarihi değeri olan pek çok kutsal yapıtın da- kandiller, aziz tabloları vb.– bulunduğu kilisenin ceviz kapılarının el işçiliği görülmeye değer niteliktedir.
Süryani geleneğine göre, kilisede görev yaparken yaşamını yitiren dini görevlilerin –papaz, aziz vb. – mezarlarının da bulunduğu yapı uzun yıllar patriklik merkezi olarak da kullanılmıştır.
Sur- Meryem Ana (Diyarbakır) Süryani Kadim Kilisesi
İlçe merkezinde yer alan Bizans ve Roma döneminden de izler taşıyan Meryem Ana Süryani Kadim Kilisesi, 300 yıl önce Ortodoks Süryaniler tarafından yöresel özgü kesme siyah bazalt taşlarla inşa edilmiştir.
Yapının çevresinde azizlerin türbeleriyle de çok sayıda ziyaretçisi olan bir dini yapıdır.
Sur- Mar Petyun Keldani Kilisesi
Sur’da bulunan kentin en önemli iki kilisesinden biri olan Mar Petyun kilisesi, Keldani
Cemaatine aitti.
Eskiden bir Şeyh Mutahhar Cami yakınında, Süryani kilise mimarisi tarzındaki yapı yöresel siyah ve beyaz bazalt kalın kesme taştan 4. yy. da yapılmış ise de kilise son şeklini 17. yy. da almıştır. Dışındaki taş oyma ve kabartmalara ek içi de dini motiflerle süslenen kilise
uzun yıllar önemli ayinlere tanıklık etmiştir. Son yıllarda nüfusu azalan yapının papazı yoktur.
On Keldani için Süryani kilisesi pazarı ayda bir ayin yaptırmak için kiliseye gelmektedir.
Diyarbakır ve çevresinde bulunan yapılardan, Hıristiyanlık dönemi; Mar Gevergis Nasturi Kilisesi, Mar Thoma, Kırklar, 3. yy. da Amirarzes Baseleios’un karısı Tamara tarafından, bazilika planlı olarak yaptırılan, ilgi çekici fresklere sahip Saint Georgi- Kara Papaz (George), Kırkdamaltı kiliseleri, 17. yy. da yapılan halen Katolik- Keldani mezhebi tarafından kullanılan Mar Petyun Keldani Katolik Kilisesi, Surp Sarkis Ermeni Ortodoks Kilisesi, Protestan Kilisesi, Çüngüş- Tekkale, Surp Asvadzadzin Ermeni Manastırı, Surp Garabed Ermeni Kilisesi, Çüngüş Köprüsü, Ali Bey Cami, Düden, Dicle- Kralkızı Taşı, Yukarı Cami, Pir Mansur Türbesi, Kral Kızı Barajı, Kadınlar Çeşmesi, Eğil- Süryani Kilisesi.