Kurtuluş Cami
1892 yılında Valide Meryem Kilisesi olarak yaptırılmıştır. Önceleri kilise ve hapishane olarak kullanılan yapı, sonradan camiye dönüştürülmüştür.
Kentin en büyük dini mekanlarından, gotik tarzda, dikdörtgen planlı, kesme taştan inşa edilen beş kapılı caminin yüksek kubbesi ortası yuvarlak bir kasnağa oturmaktadır.
Yapının içini aydınlatan pencerelin bir kısmı sivri kemerli bir kısmı yuvarlaktır.
Üzeri kırma bir çatı ile örtülü caminin üç sıra pencere dizisi bulunan mihrabı dikdörtgen bir niş şeklinde ve dışarı çıkıktır. Sonradan eklenen minare, kare kaide üzeride yuvarlak gövdeli ve tek şerefelidir.
Şu an müzede korunan kilise iken kullanılan yapının 1 tonluk çanını Hirant Köşkeryan Brezilya’da yaptırmıştır.
Ömeriye Cami
Gaziantep’in en eski camisi ve 1210 yılında tamir edilen Ömeriye Cami, Düğmeci Mahallesi’nde yer almaktadır.
Yapım tarihi ve yaptıranı tam bilinmeyen caminin Halife Hazreti Ömer zamanında yaptırıldığı varsayıldığı için , Ömeriye adını almıştır.
Taç kapısı ve mihrabı siyah beyaz taşlarla örülü caminin Antep savunması sırasında mermi ve şarapnel parçalarının izlerini görülen minare şerefesindeki korkulukları oyma taş işçiliği dikkat çekicidir.
Boyacı Cami
Kadı Kemaleddin ya da Boyacı Yusuf tarafından yaptırılan cami, 1357 yılında Memlüklüler döneminde yapılmıştır. Yıprandığı için 1575 yılında da onarım geçiren caminin bir ray vasıtasıyla duvara gömme olarak yapılan minberin dünyada bir eşi daha yoktur.
Cuma günleri raylardan çekilip aşılan minber, hutbede sonra itilerek yeniden yerine oturtulmaktadır.
Eyüpoğlu Cami
Kimin tarafından ve ne zaman yapıldığı bilinmeyen cami hakkında fazla bilgi bulunamamıştır.
İçten çapraz tonozlu caminin merdivenle çıkılan minberi ve vaaz kürsüsünün yanında çeşitli renklerde -siyah, vişneçürüğü ve beyaz – mermerle ve geometrik desenlerle bezeli mihrabı dikkat çekicidir.
Etrafı duvarlarla çevrili avluda son cemaat yeri bulunmaktadır.
Mukarnaslı minaresi tek şerefelidir.
Hacı Veli Cami
Mimarisinden 20. yüzyıl başlarında yapıldığı anlaşılan caminin banisi bilinmemektedir.
Enine dikdörtgen planlı caminin iki yuvarlak kapıyla girilen avlusundaki son cemaat yerinin üstü yedi ahşap direğin taşıdığı ahşap düz damla örtülüdür.
Nuri Mehmet Paşa Cami
On sekizinci yüzyıl başında Nuri Mehmet Paşa tarafından yaptırılan cami, değişik dönemlerde onarımlar geçirdiği için orijinalliğini büyük ölçüde yitirmiştir.
Avludaki hazirede (dini yapıların avlularındaki etrafı duvar veya parmaklıkla çevrili mezarlık)
Nuri Mehmet Paşa’nın mezarı bulunmaktadır.
Cami en son onarımını 2008 yılında geçirmiştir.
Ali Nacar Cami
Antep savunması sırasında minaresine kurşun yarası alan cami, Ali adında bir marangoz tarafından yaptırılmıştır.
Alaüddevle (Ali Dola) Cami
Dulkadiroğlu Beyliği’nin son beyi Alaüddevle tarafından 1515 yıllarında Mimar Armenek ve ustabaşısı Kirkor’a yaptırılmıştır.
Kemer içindeki küçük sütunlu pencere ve üzerinde yuvarlak bir pencereden oluşan sistem ile üçgen bir alınlık içine alınan mihrap camide uygulanan önemlidir. Çünkü bu uygulamalar genellikle Hıristiyanlık dini yapılarında görülmektedir.
Caminin süslemelerinde dikkat çeken ayrıntılar, barok tarzda süsleme olmaları ve yan duvar pencerelerinin etraf silmelerinin büyük olmasıdır.
Hüseyin Paşa Cami
On sekizinci yüzyıl başında Hüseyin Paşa tarafından yaptırılan cami, Gaziler Caddesi’nde bulunmaktadır.
Dikdörtgen planlı, altı kubbeyle kapatılan caminin son cemaat yeri de sivri kemerlere oturan üç kubbe ile örtülüdür.
İçinde geometrik taşlarla süslü mihrabı, ahşap korkuluklu klasik mermer minberi ile dikkat çeken cami, çokgen gövdeli ve iki şerefeli bir minareye sahiptir.
Handan (Handaniye -Gülen yüzlü- Bey) Cami
Erzincanlı beylerin en fakiri, Handan Ağa tarafından 1647 yılında yaptırılan cami zamanla geçirdiği onarımlarla özelliğini yitirmiştir.
Kozluca Cami
Kesme taştan, dikdörtgen planlı cami sade mimarisine göre 19 yy. eseridir.
Yuvarlak kemerli kapıdan girilen avlusunda son cemaat yeri bulunmaz.
Cephesi siyah ve kıymık olmak üzere iki renkli taşla yapılan camiye yuvarlak kemerli kapıdan girilmektedir.
Cami genelini aydınlatan pencereler genellikle sivri kemerli ve demir parmaklıklıdır.
Ana mekanın girişinin karşısındaki mihrabın iki yanında ahşap süslemeli minber ve onun iki yanında da ikişer tane sivri kemerli pencere bulunmaktadır.
Orijinal tekne tavanlı cami içinin kalemişi süslemeleri dikkat çekicidir.
Kesme taş, özgün ahşap korkuluklu, on iki genli minarenin şerefesinin altında orijinal mukarnas ve çini süslemeleri son derece inceliklidir.
Kozanlı Cami
Ali Bey tarafından 1647 ve 1654 yılarında ilk önce mescit olarak yapılan cami, Kozanlı Sokak’ta bulunmaktadır.
Dikdörtgen planlı, kesme taştan inşa edilen caminin ibadet mekânını, üzeri çapraz tonozlarla örtülü altı bölüme ayrılmıştır.
Birbirlerine sivri kemerlerle bağlı iki payeli son cemaat yeri üç bölümlüdür.
Mukarnaslı bir niş görünümlü mihrabı olan caminin giriş kapısı kente özgü siyah ve beyaz taşlardan yapılmıştır.
Kalın, kısa, burmalı ve tek şerefeli minaresi mukarnaslı ve rozetli bir şeritle bezelidir.
Ökkeşiye Hazretleri Türbesi
Sakçagözü ve Nurdağı arasında bol sulu bir tepede, Ökkeşiye denilen yerdeÖkkeşiye Hazretleri Türbesi bulunmaktadır.
Sahabe olduğu düşünülen Ökkeşiye Hazretleri’nin kent alınırken şehit olduğu varsayılmaktadır.
bilinmektedirbeş kişiden biri olduğuna inanılmaktadır.
Pirsefa Hazretleri Ve Yuşa Peygamber Türbesi
İsrailoğulları’nı göçebelikten kurtararak Kenan diyarına yerleştiren, İsrailoğulları’ndan Hz. Musa’nın yeğeni Yuşa Peygamber, Pirsefa denilen mevkide tek katlı binadaki iki odadan birinde yattığına inanılmaktadır. Diğer odada ise Pirsefa Hazretleri yatmaktadır.
Pirsefa Hazretleri Türbesi
Yuşa Peygamber aynı yerde yatanPirsefa Hazretleri’nin Hz. Ali kumandasında buraya geldiğine inanılır.
Şeyh Fethullah Türbesi
1563 yılında yapılan Şeyh Fethullah Külliyesi içerisindeki cami, tekke, medrese, hamam, kastelin de bulunduğu alandaki türbede kent alınırken şehit olan Şıh Ocağı’ndan Şeyh Fethullah yatmaktadır.
Türk-İslam yapıları; Boyacı Cami, Hz. Ömer zamanında yapılan çeşitli kereler 1210, 1785 ve 1850’de onarılan yapının en dikkat çekici özelliği siyah ve kırmızı mermerden mihrabıyla dikkat çeken Ömeriye Cami ile Alinacar, Eyuboğlu, Kozluca, Yeni, Kılınçoğlu, Ahmet Çelebi, Handaliye, Alabey, Hacınaşar, Şeyh Fetullah, Hüseyin Paşa-Çıkrıkçı, Alaüddevle, Esenbek, Karağöz camileri, Nizip merkezinde yer alan tarihi hakkında tam bilgi bulunamayan, leyleklerin göç yolunda olmasından çok sayıda leyleğe yuva olan Leylek Cami, Mescit; Pazaryeri, Pişinci mescitleri, Medrese; 1713 yılında, Seyyid Ahmed bin Şeyh Ramazan tarafından yaptırılan, eklemeyle bir kat daha çıkılarak iki katlı yapılan Ramazaniye Medresesi,
Köprüler; kent merkezinde Allaben Deresi üzerinde, 1259 yılında Melik Nasır tarafından yaptırılan ancak bugün yıkık durumda olan Debbağhane Köprüsü, Nizip Çayı üzerinde, 1468 yılında Hacı Reşit Efendi tarafından beyaz taştan, üçayaklı yaptırılan zamanla sellerle zarar gördüğü için onarılan, 23 m. uzunluğunda, 4.80 m. yüksekliğindeki Taş Köprü ile Hasan Süzer Etnografya Müzesi gezilip görülmesi gereken önemli yapılar arasında yerlerini almaktadır.