Mersin’ e 50 km, Erdemli’ye 20 km uzaklıkta kıyıdan 200 m içeride, anlamı “zeytin yetiştiren” olan ve zamanla Ankara -Ayaşlı Türkmen yerleşimcilerden dolayı Ayaş adını alan Elaiussa, bölgenin ilk ve en önemli yerleşim yerlerinden biri idi.
Günümüzde kayaya oyulmuş büyük sarnıcına merdivenle inilmesinden dolayı kente Merdivenlikuyu da denilmektedir.
Kurulum tarihi tam belirlenemese de ele geçen belgelerden kentte MÖ 1. yy. da sikke basılması, MÖ 36- MÖ 20 Kapadokya Kralı I. Archelaos’un yazlık başkenti olması Elaiussa Kenti’nin önemini ortaya koymaktadır.
MÖ 63- MÖ 14 Roma İmparatoru Augustus, Elaiussa Kenti’ne hediye olarak yeni yerleşim yerleri vermiş bu yüzden ya da Kapadokya Kralı I. Archelaos’un adına atfen kente “muhterem-saygıdeğer” anlamında Sebaste adı da eklenmiştir.
Elaiussa Sebaste bu döneme ait 2 limanı, zengin ormanları, zeytinlikleri, zeytinyağı işlikleri, kara – deniz ulaşım ağı ve yoğun ticareti ile bölgenin en önemli kenti olduğu varsayılmaktadır.
72 yılına kadar Kommagene Kralı IV. Antiokhos’un denetiminde kalan kent ve bölge daha sonra Roma İmparatoru Vespasianus’un eline geçmiştir.
MS 161-MS 192 Romalı Antonios Pius (Commodus) tarafından kutsal ve otonom (özgür kent) olarak ilan edilen Elaiussa’da özgürlüğünün işaretlerini yansıtan sikkelerin basıldığı kazılarda ele geçen buluntularla belgelenmiştir.
MS 2. yy.’a kadar Septimus Severus ve oğlu Caracalla için yazılmış yazıtlar kentteki gelişmişliği gösterirken bu tarihlerden sonra merkezi otoritenin azalması akınların ortaya çıkmasına neden olmuş, hatta Elaiussa’nın bir ara komşusu Korykos’un bir köyü olarak yalnızlaştırılmıştır.
Ancak 2. ve 3. yy. belgelerinden Elaiussa ile Korykos arasında yoğun bir ticari ilişki ve rekabetin olması bu durumu kentin çabuk atlattığına yorumlanmaktadır.
MÖ 2. ve MÖ 1. yy. da Rhodos, Knidos, Kos, Khios, Pamphylia mühürlü amphora kulpları, Hermes, Helios Başı, üzüm salkımı, bitkisel motiflerin dikkat çektiği mallar ile dikdörtgen ve daire mühür alanları ile mühür baskıları bulunmuştur. Bu malların yanında ticaret yine aynı doğal limanlardan MS 2.- 3. -7.yy. kadar ticari, ekonomik gelişimin arttığı Elaiussa’dan Portekiz, Suriye-Filistin ve tüm Akdeniz havzasına mallar-şarap, üzüm, buğday, kabak, hurma, ceviz, fıstık, kimyon, sarımsak, marul, fasulye, fındık, balık, midye, yelken malzemeleri, yelken bezi, kereste, zeytinyağı, kil mineralleri, safran vb.- yollanmaktaydı. Ayrıca 5. ve 6.yy.’a ait bir yazıtta bölgede keçi, katır ve cilicium denilen yerel halıların ticaretinin de yapıldı ğı anlaşılmaktadır. Tüm bu mallar MÖ 3. yy.’dan başlayıp MS 7.yy.’a kadar Elaiussa ve Korikos limanlarından yapıldığı bölgedeki arkeolojik kazılarla ortaya çıkarılmıştır.
Roma dönemi Hıristiyanlığın yayılma sürecinde de parlak günler yaşayan Elaiussa diğer yerleşim yerlerinin önüne geçerek Kilikya’nın en önemli kentlerinden olduğu da araştırmalardan anlaşılmaktadır.
Bu dönem ile önceki ve sonraki dönemlere ait önemli kalıntılar; Zeus Tapınağı, 2. ve 3. yy. kalorifer sistemi olan bir hamam, girişinde binayı inşa ettiren kadınların sağlık dileklerinin yazıldığı mozaik yazıt, su kanalları, zeytinyağı işlikleri ve balıkçılığın geliştiğine kanıt sayılan su yolları, su sarnıçları, Hıristiyanlık döneminde kiliseye çevrilen agora, kaya mezarların olduğu nekropolün Roma dönemi iyi korunmuş ev ya da tapınak şeklinde aile mezarları, sade, kayaya oyulmuş, kaideli lahit çeşitleri ile Anadolu’da o döneme kadar var olan en kalabalık Yahudi cemaatlerine ait Yahudi mezarıları gibi büyük ölçüdeki kalıntılar dışında pişmiş toprak kandiller, cam eşyalar, altın süs eşyaları, testiler, kaplar, fenerler, bronz kozmetik kutusu, ayna, toprak heykelcikler, ağırşaklar, kemik iğneler vb. gibi önemli bulgular Elaiussa Sebaste’nin önemini ve büyüklüğünü ortaya koymaktadır.
Ancak kent, 260 yılında Roma’yı yenen I. Shapur ile III. Pers İmparatorluğu olan Sasanilerin saldırısı sonucu yağmalanmaya başlamıştır. Romalılar kuleleri ve surları güçlendirmek için çizim yaptırdıkları geriye kalan belgelerden anlaşılsa da artan korsan saldırılarıyla Elaiussa Sebaste artık eski parlak günlerine bir daha geri dönememiştir. 4.ve 5. yy.’ dan sonra kent terk edilmeye başlanmış, 6. yy.’da Bizanslılar kenti yeni yapılarla- ticari ve resmi binalar, konutlar, kilise yapıları, 5.-6.yy. adanın kuzey burnunda 3 nefli, 1 apsisli, parmaklıklarla sınırlı bir bazilika, mozaik tabanlı hamam ve surlara eklemeler vb.- destekleyerek Elaiussa Sebaste’yi iyileştirmeye çalıştığı yine kalıntılarda görülmektedir.
Ama 6. yy.’dan sonra kenteki deprem binalara oldukça zarar verdiği belirlenmiştir. 7.yy.’dan sonra da liman ve kenti kumullarla örtmüş, bölgede Korikos Kenti öne çıkmaya başlamıştır.